Neurologia

Ból

Ból to jedna z naturalnych reakcji naszego organizmu. Sygnalizuje on nieprawidłowe stany organizmu lub działanie zewnętrznych czynników uszkadzających. 

 

Według definicji Międzynarodowego Stowarzyszenia Badania Bólu (IASP) ból to „nieprzyjemne doznanie zmysłowe i emocjonalne związane z aktualnie występującym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek, albo opisywane w kategoriach takiego uszkodzenia". 

 

W praktyce oznacza to, że ból jest normalną biologiczną reakcją, która pozwala bronić integralności organizmu przed potencjalnie szkodliwym bodźcem środowiskowym. Ból jest jednak również odczuciem subiektywnym i może być modyfikowany przez czynniki psychologiczne i emocjonalne. Czasami ból przestaje spełniać rolę układu sygnalizacyjnego (tzw. ból pozytywny, który chroni przed uszkodzeniem organizmu i informuje o chorobie), i staje się objawem przynoszącym choremu niepotrzebne cierpienie i wywierającym negatywny wpływ na jego osobowość (tzw. ból negatywny, uporczywy, powracający, często towarzyszący chorobie przewlekłej).

 

Ból ostry to ból utrzymujący się do 3 miesięcy. Jest on najczęściej swoistym ostrzeżeniem organizmu chroniącym go np. przed oparzeniami, ranami lub zakażeniami.  Ostry ból, który jest ewidentnie związany z urazem, ustępuje w trakcie gojenia.

 

Ból przewlekły to ból, który utrzymuje się powyżej 3 miesięcy, często już po zagojeniu pierwotnego urazu czy wyleczeniu. Taki ból może być istotnym problemem, bardzo utrudniającym życie.

 

Ból może powstać w wyniku drażnienia receptorów bólowych (nocyceptory) lub obniżenia progu ich pobudliwości np. w stanie zapalnym. Taki rodzaj bólu to ból receptorowy (nocyceptywny). Nocyceptory występują w postaci wolnych zakończeń nerwowych neuronów otaczających tkanki takie jak skóra czy rogówka, lecz także w narządach wewnętrznych takich, jak mięśnie czy jelita.

 

Ból niereceptorowy (patologiczny) to jedna z odmian bólu przewlekłego, w którym można wyróżnić ból neuropatyczny oraz ból psychogenny.

 

Ból psychogenny związany jest z procesem myślenia, stanem emocjonalnym lub osobowością. Występujący bez uszkodzenia tkanek, chociaż jest opisywany w takich kategoriach przez chorego.

 

Ból neuropatyczny powstaje w wyniku ucisku lub zniszczenia struktur układu nerwowego przewodzących czucie bólu (np. rdzeń kręgowy lub mózg). W przypadku uszkodzenia tkanek, wystąpieniu bólu towarzyszy wystąpienie nadwrażliwości. Może to być spowodowane zmianą właściwości i wrażliwości zakończeń nerwowych (sensytyzacja obwodowa) oraz zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym (sensytyzacja ośrodkowa). Typowym objawem w takim bólu jest alodynia, kiedy to ból pojawia się w wyniku zadziałania bodźca normalnie nie sprawiającego bólu (np. dotyku). Drugim typowym zjawiskiem związanym z uszkodzeniem struktur układu nerwowego jest hiperalgezja, która oznacza zbyt silną reakcję organizmu na bodziec bólowy. 

 

Takie zjawiska wymuszają na chorym ograniczenie aktywności i zmniejszenie narażenia na kolejne bodźce uszkadzające. Wzrost wrażliwości ułatwia natomiast zdrowienie gdyż eliminuje wszelkie dodatkowe bodźce, w tym uszkadzające. 

 

Ból występujący w czasie choroby czy uszkodzenia inicjuje odpowiedź Ośrodkowego Układu Nerwowego, co pomaga organizmowi utrzymać równowagę w czasie działania tych uszkadzających czynników. Reakcje organizmu obejmują: przyspieszenie akcji serca, wzrost przepływu krwi przez mózg i mięśnie, przyspieszenie i pogłębienie oddechów. Są to reakcje atawistyczne, które mają na celu przygotowanie organizmu do „walki lub ucieczki”. Jeśli takie reakcje organizmu utrzymują się przez zbyt długi czas, a bodźce uszkadzające nadal wywierają negatywny wpływ na organizm, sytuacja taka może zakończyć się wieloma powikłaniami. Ten rodzaj bólu, w odróżnieniu od bólu ostrego nie pełni funkcji ostrzegawczej i wymaga prawidłowej diagnostyki i leczenia.

 

Uraz, infekcja, niedokrwienie i zaburzenia metaboliczne są najczęstszymi przyczynami uszkodzeniami struktur układu nerwowego, a przez to powstania bólu neuropatycznego u ludzi. Przyczyną powstania tego typu bólu mogą też być choroby takie jak półpasiec (neuralgia popółpaścowa), cukrzyca (bolesna polineuropatia) czy choroba nowotworowa.

 

Znacznie rzadziej ból taki występuje w następstwie urazu (neuropatie obwodowe pourazowe). Przykładami takiego bólu są przetrwały ból pooperacyjny, wieloobjawowe zespoły bólowe czy ból fantomowy (występujący po amputacji). Ból neuropatyczny może także dotyczyć ośrodkowego układu nerwowego np. po udarze.

 

Chorzy cierpiący z powodu bólu przewlekłego poddani są mechanizmom obniżającym jakość życia (zaburzenia fizjologiczne, psychologiczne i społeczne). Chorzy z bólem przewlekłym mogą także doświadczać depresyjnego nastroju, nadmiernej drażliwości i zdenerwowania. Charakterystyczne są dla takich chorych zaburzenia snu i apetytu, obniżone libido i aktywność seksualna, ociężałość psychoruchowa i obniżony próg bólu. 

 

Ze względu na możliwość wystąpienia powikłań oraz obniżenie jakości życia, wiele przypadków występowania bólu ostrego i przewlekłego wymaga właściwego leczenia specjalistycznego. W ramach takiego leczenia stosuje się wiele różnych rodzajów grup leków, w tym nieopioidowe oraz opioidowe leki przeciwbólowe, a także koanalgetyki czyli leki uzupełniające.

 

Do grupy leków nieopioidowych należą między innymi niesteroidowe leki przeciwzapalne stosowane zwłaszcza w bólu ostrym i związanym z zapaleniem, choć także w bólu przewlekłym najczęściej w takich wskazaniach jak choroba zwyrodnieniowa stawów, reumatoidalne zapalenie stawów i zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa.

 

Leki opioidowe stosuje się w bólach o natężeniu od średniego do silnego z indywidualnym doborem leku i jego dawki do każdego chorego. Leki te dość często stosuje się na przykład w bólu towarzyszącym chorobie nowotworowej.

 

Koanalgetyki, czyli leki wspomagające stosowane są zwłaszcza w leczeniu bólu neuropatycznego i obejmują kilka grup leków w tym na przykład leki przeciwdrgawkowe, przeciwdepresyjne, antagonistów receptorów NMDA, leki miejscowo znieczulające i kalcytoninę.

 

Firma Pfizer jest światowym liderem w obszarze leków stosowanych w leczeniu bólu oferując w ramach swojego portfolio leki ze wszystkich głównych grup terapeutycznych. W odpowiedzi na rosnące potrzeby pacjentów i lekarzy w ośrodkach badawczych firmy nieustannie opracowywane są nowe rozwiązania terapeutyczne i doskonalone są te już istniejące. Powstają także kombinacje dostępnych terapii.